Hürmüz Boğazı küresel enerji piyasalarının odağında

ABD ile İran arasında yaşanan gerilim sürecinde stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı, küresel enerji arzı açısından kritik bir gündem maddesi haline geldi. Dünya petrol ticaretinin önemli bir bölümünün geçtiği su yolunda yaşanan aksaklıklar, petrol fiyatlarında dalgalanmaya ve uluslararası deniz taşımacılığında belirsizliklere neden oldu.

Son dönemde diplomatik temasların hız kazanmasıyla birlikte ateşkes ve kalıcı çözüme yönelik müzakereler devam ederken, Boğaz’ın güvenli şekilde yeniden uluslararası geçişlere açılması da gündemde yer alıyor.

Trump: “İran en üst düzey nükleer denetimlere onay verdi”

Donald Trump, yaptığı açıklamada İran’ın gelecekte kapsamlı ve eksiksiz nükleer denetim mekanizmalarını kabul ettiğini savundu. Bu kararın nükleer faaliyetlerin uluslararası düzeyde denetlenmesini sağlayacağını belirten Trump, aksi bir durumda müzakerelerin sona ereceğini ifade etti.

Trump, İran’ın attığı bu adım ve yürütülen görüşmeler doğrultusunda Hürmüz Boğazı’nın açık tutulmasına onay verdiğini açıkladı.

“Gerekirse deniz ablukası yeniden uygulanabilir”

ABD Başkanı, mevcut tabloda yeni bir deniz ablukası ihtimalinin düşük olduğunu dile getirirken, şartların değişmesi halinde bu seçeneğin yeniden gündeme gelebileceğini söyledi. Böyle bir durumda deniz trafiğinin yeniden durdurulabileceğini belirten Trump, alınacak kararların müzakerelerin seyrine bağlı olacağını kaydetti.

Yaptırımlar ve insani yardım mesajı

Trump ayrıca, İran’a yönelik yaptırımlar kapsamında serbest bırakılacak mali kaynakların ABD’nin denetimindeki emanet hesaplarında tutulacağını ifade etti. Bu fonların yalnızca gıda ve tıbbi malzeme alımında kullanılacağını belirten Trump, özellikle mısır, buğday ve soya fasulyesi gibi tarım ürünlerinin tedarik edilebileceğini söyledi.

İran’da insani ihtiyaçların arttığını savunan Trump, yardımın gecikmeden ulaştırılmasının önem taşıdığını vurgulayarak, taraflar arasındaki görüşmelerin olumlu yönde ilerlediğini ifade etti.

Son haftalarda artan çatışmaların ardından gelen bu karar, özellikle Lübnan’da sağlanan ateşkesin bir sonucu olarak ortaya çıktı. Arakçi, sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada, İran İslam Cumhuriyeti Limanlar ve Denizcilik Örgütü’nün koordinasyonunda belirlenen güzergâh üzerinden, ateşkes süresince tüm ticari gemilerin Hürmüz Boğazı’ndan geçişine izin verildiğini belirtti. Bu adımın geçici olduğunun altını çizen İranlı yetkili, uygulamanın yalnızca ateşkesin geçerli olduğu süre boyunca yürürlükte kalacağını vurguladı.

Stratejik önemi son derece yüksek olan Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin büyük bir bölümünün geçtiği kilit bir deniz yolu olarak biliniyor. Bu nedenle boğazın açık tutulması, küresel enerji arzı ve ticaret akışları açısından hayati bir rol oynuyor. İran’ın bu geçidi yeniden ticari gemilere açmasıyla birlikte, uzun süredir bekleyen tankerler ve yük gemileri hızla rotalarına dönmeye başladı.

Kararın ardından piyasalarda da hızlı bir hareketlilik gözlemlendi. Özellikle petrol fiyatlarında belirgin bir gerileme yaşandı. Daha önce 94 dolar seviyelerine kadar çıkan Brent petrol, Hürmüz’ün açılmasıyla birlikte sert bir düşüş yaşayarak 89 dolar seviyelerine kadar geriledi. Uzmanlar, bu düşüşün temel nedeninin arz endişelerinin azalması olduğunu belirtiyor.

Buna karşılık, küresel belirsizliklerin tamamen ortadan kalkmaması nedeniyle altın fiyatlarında yükseliş görüldü. Güvenli liman olarak kabul edilen altın, yatırımcıların temkinli duruşunu sürdürmesiyle değer kazandı. Ons altın, gelen haberlerin ardından yukarı yönlü hareket ederek kısa sürede yükseliş trendine girdi.

Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasının arka planında ise yalnızca ateşkes değil, aynı zamanda diplomatik ve ekonomik gelişmeler de bulunuyor. ABD’nin bölgede uyguladığı deniz ablukasına rağmen İran’a ait ticari gemiler ve petrol tankerleri, bugüne kadar sınırlı şekilde faaliyetlerini sürdürebiliyordu. Ancak Tahran yönetimi, ateşkesin somut kazanımlar sağlamadan uzatılmasına temkinli yaklaşıyordu. İran, bu süreçte ABD’nin askeri varlığını artırmasından ve müzakere pozisyonunu güçlendirmesinden endişe duyuyordu.

Bu noktada Lübnan’daki ateşkesin sağlanması ve İran’a ait yaklaşık 20 milyar dolarlık dondurulmuş fonların serbest bırakılacağına dair verilen taahhütler, Tahran’ın tutumunda belirleyici oldu. İran yönetimi, bu gelişmelerin ardından Hürmüz Boğazı’nı ticari geçişlere açma kararı aldı.

Öte yandan, sürecin tamamen sorunsuz ilerlemediği de dikkat çekiyor. Diplomatik kaynaklara göre İran, daha önce planlanan şekilde boğazı günlük 15-17 gemi geçişine açma sözünü hemen yerine getirmedi. Bunun temel nedeninin ise İsrail’in, İran ile ABD arasında varılan ateşkes kapsamında değerlendirilen Lübnan ateşkesini ihlal ettiği yönündeki iddialar olduğu ifade edildi.

Tahran yönetimi, ABD ile yürütülecek yeni müzakere sürecinin de doğrudan Lübnan meselesine bağlı olduğunu açıkça ortaya koydu. İran, bölgedeki gelişmelerin birbirinden bağımsız ele alınamayacağını savunurken, Lübnan’daki durumun yeniden masaya yatırılmasının şart olduğunu belirtiyor.

Genel tabloya bakıldığında, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması kısa vadede küresel ticaret ve enerji piyasaları için rahatlatıcı bir etki yaratsa da, bölgedeki kırılgan dengenin sürdüğü görülüyor. Ateşkesin kalıcılığı ve taraflar arasındaki diplomatik temasların seyri, önümüzdeki dönemde hem piyasalarda hem de jeopolitik dengelerde belirleyici olacak.

İran Savunma Konseyi tarafından yapılan açıklamada, ülke kıyılarına veya adalarına yönelik herhangi bir saldırı girişimi halinde Basra Körfezi’ndeki deniz ulaşım hatlarının mayınlanacağı bildirildi. Açıklamada, böyle bir senaryonun Körfez’de uzun süreli ve ciddi geçiş kısıtlamalarına yol açabileceği vurgulandı.

İran tarafı ayrıca, saldırılara doğrudan destek vermeyen ülkelerin gemilerinin Hürmüz Boğazı’ndan geçişi için Tahran ile koordinasyon sağlaması gerektiğini belirtti.

İran Silahlı Kuvvetleri’nin İsrail’in nükleer tesislerine ev sahipliği yapan Dimona kentine yönelik saldırısının ise Natanz’daki nükleer tesise düzenlenen saldırıya misilleme olduğu ifade edildi. İran, enerji altyapısına yönelik herhangi bir saldırıya anında ve kararlı şekilde karşılık verileceğini yineledi.

Öte yandan İsrailli gazeteci Barak Ravid, Axios’ta yayımlanan analizinde, ABD yönetiminin İran’ın önemli petrol terminallerinden biri olan Hark Adası’nı ele geçirme seçeneğini değerlendirdiğini öne sürdü.

ABD’nin, İran donanmasının saldırı riskleri nedeniyle şu ana kadar Körfez’e doğrudan giriş yapamadığı da iddialar arasında yer aldı.

Basra Körfezi, küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 30’unu karşılaması nedeniyle stratejik önemini koruyor. Bu nedenle İran’ın bölgedeki kontrolü, savaşın seyrini etkileyebilecek en kritik unsurlardan biri olarak görülüyor.

Tarihten Örnek: Tanker Savaşı

Benzer bir durum, 1980’li yıllarda İran-Irak Savaşı sırasında yaşanmıştı. 1984’ten itibaren “Tanker Savaşı” olarak adlandırılan süreçte İran ve Irak, karşılıklı olarak petrol taşımacılığını hedef aldı.

Irak’ın İran’ın Harg Adası’ndaki tesislerine saldırmasıyla başlayan süreçte İran da Körfez’deki petrol tankerlerini hedef alarak karşılık verdi. Bu durum, bölgedeki diğer ülkeleri ve küresel enerji piyasalarını doğrudan etkiledi.

ABD, 1987’den itibaren Kuveyt tankerlerini korumak amacıyla bölgeye müdahil oldu. 1988’de bir ABD savaş gemisinin İran mayınına çarpması üzerine Washington yönetimi, Peygamber Devesi Operasyonu adı verilen geniş çaplı bir askeri operasyon başlattı.

Yaşanan bu gelişmeler, günümüzdeki gerilimin enerji hatları ve deniz yolları üzerinden küresel etkiler yaratabileceğine dair endişeleri artırıyor.

Savaşın üçüncü haftasına girilirken, Körfez ülkelerinin petrol ihracatında dramatik bir düşüş yaşandı. Günlük yaklaşık 25,1 milyon varil seviyesinde olan ihracat, 9,7 milyon varile kadar geriledi. Bu da yaklaşık 15 milyon varillik bir arz kaybı anlamına geliyor. Uzmanlara göre bu kesinti, modern dönemin en büyük petrol arz daralmalarından biri olarak değerlendiriliyor.

Bölge, günlük yaklaşık 30 milyon varillik üretimiyle dünya petrol arzının üçte birini karşılıyor. Aynı zamanda küresel petrol ticaretinin önemli bir kısmının geçtiği Hürmüz Boğazı, yaşanan gerilim nedeniyle fiilen işlevini kaybetmiş durumda. Deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık dörtte biri bu kritik geçitten sağlanıyordu.

Özellikle Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) sevkiyatlarında ciddi aksaklıklar yaşanırken, Suudi Arabistan, Kuveyt ve Irak gibi ülkelerin petrol ihracatı da büyük darbe aldı. LNG ihracatında dünya çapında önemli paya sahip olan Katar’ın sevkiyatlarının neredeyse tamamen durduğu belirtiliyor.

Enerji piyasalarındaki bu daralma, fiyatları da hızla yukarı çekti. Petrol fiyatları kısa sürede varil başına 100 doların üzerine çıkarken, Uluslararası Enerji Ajansı’na üye ülkeler piyasayı dengelemek amacıyla 400 milyon varillik acil stok kullanımı konusunda anlaşmaya vardı. Ancak uzmanlar, bu müdahalenin fiyatları düşürmekten çok artış hızını yavaşlatabileceğini ifade ediyor.

Ekonomik açıdan bakıldığında, Körfez ülkelerinin günlük toplam kaybının 2 milyar doların üzerine çıktığı tahmin ediliyor. Suudi Arabistan’ın günlük zararı 1 milyar dolara yaklaşırken, Birleşik Arap Emirlikleri’nde bu rakam yaklaşık 350 milyon dolar seviyesinde hesaplanıyor. Katar’ın günlük kaybı 300 milyon dolar civarındayken, Kuveyt’in zararı 200 milyon doları buluyor. Umman ve Bahreyn gibi ülkelerde de enerji gelirlerine dayalı ekonomiler ciddi baskı altında.

Irak ise krizden en fazla etkilenen ülkeler arasında öne çıkıyor. Petrol ihracatının büyük bölümünü Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiren ülkenin üretimi günlük 4,2 milyon varilden 1,2 milyon varile kadar düştü. Bu durum, Irak ekonomisinde günlük yaklaşık 300 milyon dolarlık kayba yol açtı.

Bazı ülkeler, kayıpları azaltmak için alternatif ihracat yollarına yöneliyor. Suudi Arabistan doğu-batı boru hattını kullanırken, Birleşik Arap Emirlikleri Abu Dabi-Füceyre hattına ağırlık veriyor. Irak ise Kerkük-Ceyhan hattını devreye almaya çalışıyor. Ancak bu alternatiflerin mevcut kayıpları tamamen telafi etmesi zor görünüyor.

Tüm bu gelişmeler, yalnızca bölge ekonomilerini değil, enerjiye bağımlı küresel ekonomileri de doğrudan etkiliyor. Özellikle Asya ülkeleri, Körfez’den gelen petrol ve gaz arzındaki düşüş nedeniyle risk altında bulunuyor.

Enerji tesisleri hedef alındı

Katar Savunma Bakanlığı’nın daha önce yaptığı açıklamaya göre, İran’dan gönderilen insansız hava araçları Mesaieed bölgesindeki bir elektrik santraline ait su deposunu ve Ras Laffan Sanayi Şehri’nde bulunan enerji tesislerini hedef aldı.

Saldırıların ardından QatarEnergy, Ras Laffan ve Mesaieed’deki tesislerinde LNG ve bağlantılı ürünlerin üretiminin güvenlik gerekçesiyle durdurulduğunu açıkladı. Şirket, gelişmelerin yakından takip edildiğini ve paydaşlara düzenli olarak bilgi verileceğini bildirdi.

Avrupa’da gaz fiyatları sert yükseldi

Katar’daki üretimin durması, özellikle LNG’ye bağımlı olan Avrupa piyasalarında ciddi bir fiyat şokuna yol açtı. Amsterdam merkezli gaz ticaretinde referans kabul edilen vadeli kontratlarda fiyatlar megavatsaat başına yüzde 47,5 artarak 47,44 euro seviyesine ulaştı. Bu artış, 2022’deki enerji krizinden bu yana görülen en sert günlük yükselişlerden biri olarak kaydedildi.

Uzmanlar, Orta Doğu’dan LNG akışının kesintiye uğramasının, Avrupa ile Asya arasında arz rekabetini artırdığını ve bunun fiyatları daha da yukarı çekebileceğini belirtiyor.

Hürmüz Boğazı’nda risk büyüyor

Hürmüz Boğazı’nda tanker hareketlerinin yavaşlaması da enerji piyasalarındaki endişeleri artırdı. Bölgedeki çatışmalar ve güvenlik riskleri nedeniyle sigorta maliyetlerinin yükselmesi, enerji taşımacılığını daha pahalı hale getirdi.

Bu gelişmeler, küresel enerji arzının sürekliliğine yönelik endişeleri güçlendirirken, piyasalarda yeni bir fiyat dalgalanması riskini gündeme taşıdı.

ABD’den kritik açıklama

ABD Başkanı Donald Trump, İran’a yönelik askeri operasyonların birkaç hafta daha sürebileceğini belirterek, enerji piyasalarındaki belirsizliğin kısa vadede devam edebileceği sinyalini verdi. Uzmanlara göre bu tür açıklamalar, piyasalardaki risk algısını artırarak fiyatlar üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturuyor.

Uzmanlardan “yeni enerji şoku” uyarısı

Yatırım bankası Goldman Sachs, Hürmüz Boğazı’nda aksaklıkların uzaması halinde Avrupa’da doğalgaz fiyatlarının iki katına kadar çıkabileceği uyarısında bulundu.

Enerji analistleri ise mevcut durumun, Rusya-Ukrayna savaşının ardından yaşanan enerji krizine benzer bir etki yaratabileceğini ve bunun hem Avrupa hem de Asya ekonomilerinde enflasyon baskısını artırabileceğini ifade ediyor.

Küresel enerji piyasalarında yaşanan bu gelişmeler, önümüzdeki dönemde doğalgaz fiyatlarında yüksek oynaklığın devam edebileceğine işaret ediyor.